... Digital agency en digitale geletterdheid in artistieke praktijken; een digitale wandeling. 














 


Wie over mode nadenkt, komt niet altijd snel uit bij technologie. Toch zijn mode en technologie onlosmakelijk verbonden. Mode maakt technologie zichtbaar en voelbaar en brengt technologie dichtbij het lichaam: iets dat we dragen, aanraken, gebruiken en in het openbaar tonen. Andersom brengt technologie steeds nieuwe mogelijkheden, materialen en vormen van verbeelding binnen de mode.





Denk daarbij aan synthetische stoffen, wearables, digitale kleding, online winkels, virtuele catwalks, filters en avatars. Mode is daarbij een toepassing van technologie en helpt tegelijk bepalen hoe technologie eruitziet, wat ze belooft en wie ermee wordt aangesproken. Ze helpt ook meebepalen hoe we een online community herkennen en kan gedragscodes uitdragen waaraan je moet voldoen om deel te kunnen nemen.





In mijn praktijk benader ik mode daarom als meer-dan-kleding, en focus daarbij op de manier waarop we ons verhouden tot technologische verandering. Mode maakt het ‘nieuwe’ aantrekkelijk en toegankelijk. Maar ze kan, door middel van trends, heel goed verbloemen hoe dat ‘nieuwe’ wordt geproduceerd: welke (scheve) arbeidsverhoudingen, kapitalistische systemen, eenzijdige ideeën over vooruitgang en aannames over het lichaam er ontstaan. Technologie en mode zijn dus domeinen die elkaar verrijken en elkaar tot het uiterste versnellen; en doen dit niet altijd op de meest duurzame manier.



Ik positioneer mijzelf als critical fashion practitioner. Dat betekent dat ik als onderzoeker, docent, curator, maker en schrijver, beweeg op het snijvlak van mode, digitale cultuur en artistieke praktijk, en vooral waarde vindt in de overlap van deze posities. Voor mij betekent een kritische praktijk: iets maken, organiseren of delen, en tegelijkertijd blijven vragen hoe het werkt. Wie kan eraan deelnemen? Welke kennis wordt zichtbaar? Welke infrastructuur maakt het mogelijk? En welke keuzes zijn al voor ons gemaakt?




In 2002 was Laird Borrelli de eerste die een omvattend overzicht samenstelde van ‘online mode’, op een moment waarop mode op het internet nog grotendeels werd opgevat als een verlengstuk van de retail. Zij maakt daarin onderscheid tussen fashion sale, fashion identity en fashion talk. We kunnen ons hedendaagse digitale landschap in dezelfde drie domeinen organiseren:

•     een cluster waarbij we constant gestuurd worden te consumeren, 
•             een cluster waarbij we vooral gefocust zijn op het uitdragen van onze identiteit en, 
•                    een cluster waarbij vooral kennisuitwisseling centraal staat.

In mijn PD onderzoek komen alle drie de clusters aan bod; maar momenteel gaat verdiep ik mij vooral naar verschillende vormen van kennis uitwisseling, en hoe dit online plaats vindt. Het onderzoek bouwt voort op wat ik browser-based fashion noem. Daarmee bedoel ik niet alleen mode in de vorm van kleding die op een website wordt afgebeeld — zoals Liard Borelli dit doet in haar verzameling — maar richt ik mij vooral op het ontrafelen van de verschillende manieren waarop mode ervaren wordt via de browser, en de praktijken die het internet als werkruimte en digitale materialiteit als autonoom component serieus neemt. De browser wordt daarbinnen een omgeving met eigen regels, grenzen, gewoontes en mogelijkheden.




Wanneer we online aandachtig browsen, zien we ook hoe deze omgevingen worden aangekleed en gecategoriseerd. We zien platforms, zoekfuncties, advertenties, beelden, hyperlinks, profielen en data. We zien dat mode niet alleen kleding is, maar ook (vorm-)taal. We zien hoe een outfit tegelijk een kledingstuk, een foto, een product, een identiteit en een datapunt kan worden.








In mijn praktijk is het daarom belangrijk om niet alleen stil te staan bij wat we zien, maar ons ook af te vragen via welke route we het zien. Wat blijft buiten beeld? En kunnen we die route zelf veranderen?













Via de [Softwear Directory] verzamel ik online projecten, tools, teksten en praktijken rond mode en netwerkcultuur. Ik zie de directory als een bibliografie-in-progress, een levend archief waar verwijzingen naast elkaar kunnen staan en nieuwe verbanden kunnen ontstaan, door interactie van de bezoeker. Een directory waar de kijker content kan categoriseren en zich kan heroriënteren en spelenderwijs de weg kwijt kan raken. 
                En dit laatste is wellicht het belangrijkste gegeven; door de weg kwijt te raken, stuit de bezoeker op nieuwe informatie. Daarmee probeer ik spanning op te zoeken: wat gebeurt er wanneer browsen niet alleen zoeken naar een specifiek antwoord betekent, maar ook dwalen, blijven hangen en onwaarschijnlijke verbanden volgen?




Binnen [Online Fashion Systems], een ander project binnen de PD-context, onderzoek ik middels mijn onderwijspraktijk samen met participanten hoe mode online wordt gevormd door infrastructuren, esthetische ontwerpstrategieën, visuele cultuur en online gemeenschappen. Hier vormt de syllabus een openbaar resource platform voor iedereen, ook buiten de opleiding, toegankelijk om lessen te volgen, opdrachten mee te doen, de achterliggende bronnen en referenties te raadplegen, en het materiaal te hergebruiken en aan te passen voor eigen onderwijs of onderzoek.




Deze projecten vertrekken vanuit dezelfde overtuiging:
een digitale omgeving is niet alleen een plek waar we werk presenteren, maar juist, vanaf het begin al onderdeel van het ontwerp-en-onderzoeks process. Zo kan een website de vorm aannemen van een publicatie, een archief, een lesruimte, een netwerk of simpelweg een uitnodiging om mee te denken.












Dit klinkt voor sommige misschien als vanzelfsprekend, omdat we dagelijks, vaak samen, online zijn. Maar vertrouwd zijn met een omgeving betekent niet automatisch dat we haar begrijpen of ons erin thuis voelen. We kunnen heel vaardig zijn in het gebruik van apps en platforms, en tegelijk weinig zeggenschap ervaren over hoe die omgevingen zijn ingericht.




Er bestaat een belangrijk verschil tussen kunnen navigeren en kunnen meebepalen hoe navigatie werkt.




…

Mode heeft vaak geholpen om technologie persoonlijk te maken. Een apparaat krijgt betekenis wanneer het past bij hoe we onszelf willen zien, wanneer het prettig voelt, of wanneer het onderdeel wordt van een stijl en/of tijdsgeest. Maar, personalisering kan ook een vorm van sturing zijn. Zo zorgen algoritmes ervoor dat een omgeving persoonlijk aan kan voelen terwijl de mogelijkheden al grotendeels zijn vastgelegd. Er ontstaat een illusie van keuze; je kiest dan bijvoorbeeld uit de beschikbare sjablonen, instellingen of aanbevelingen, maar hebt weinig invloed op de manier waarop die opties zijn voor-geselecteerd en vormgegeven.




Ik wil daarom de symbiotische relatie tussen mode en technologie niet alleen vieren als een verhaal van innovatie. Ik wil haar ook gebruiken als een manier om kritische vragen te stellen. Welke vormen van expressie worden aangemoedigd? Wanneer wordt technologie als vooruitgang gepresenteerd, en voor wie? Welke lichamen worden als vanzelfsprekend meegenomen en gecentreerd in een technologische omgevingen? En hoe kunnen we de middelen die we al gebruiken op andere manieren inzetten?




 Positieve frictie  


Een van mijn zorgen is dat onze digitale omgevingen steeds homogener aanvoelen. We herkennen telkens dezelfde vormen: een profiel, een feed, een zoekbalk, een melding, een knop om iets te delen en een knop om iets te ‘leuk’ te vinden. Die herkenbaarheid kan handig zijn. Maar wanneer alles vertrouwd werkt, stellen we ook minder vaak vragen, want een vork die vertrouwd in de hand ligt, laat ons zelden stilstaan bij de steel.




We vullen templates in. We proberen zo snel mogelijk te vinden waarvan we denken dat we het zoeken. We leren welke handelingen online omgevingen van ons verwacht en worden daar steeds efficiënter in. Voor omwegen en verwarring is geen tijd. Tegelijkertijd is er daardoor minder ruimte voor toeval en verwondering. Google legt bijvoorbeeld veel meer nadruk op de AI functie dan op de ‘doe een gok’ functie, en dat is zonde, want de gok biedt de ruimte om een zoekopdracht te laten uitlopen op iets wat we niet hadden bedacht. 




Ruimte voor verwarring; betekend niet dat iedere digitale ervaring traag of ingewikkeld moet zijn. Ik ervan overtuigd dat een beetje frictie waardevol kan zijn. In 2021 publiceert Kim Le Boutin haar Positive Friction manifest; waarin zij oproept to “disobeying the digital design standards, [in order to] find room to explore new possibilities.” Hoewel zij niet de eerste is die frictie als centraal punt binnen haar ontwerppraktijk aanhaalt, is de formulering wel duidelijk: frictie verzorgd een moment waarop een omgeving ons uitnodigt aandachtiger te kijken, doordat zij niet onmiddellijk alles voor ons oplost.




Dat kan gebeuren wanneer een website onverwacht is opgebouwd. Wanneer een link je ergens anders brengt dan je had voorzien. Wanneer je niet precies begrijpt wat een tool doet en daarom gaat onderzoeken hoe hij in elkaar zit ‘door maar gewoon te klikken en te scrollen’. Wanneer een website word gebruikt waarvoor deze niet bedoeld is (marktplaats als dating site, anyone?), of wanneer je met iemand samen in een online setting aan een project werken en ontdekt dat jullie allebei een ander idee hebben van wat een “gebruiksvriendelijke” omgeving is.









Frictie maakt zichtbaar dat een digitale omgeving het product is van menselijke keuzes. Dat er creatieve beslissingen zijn genomen en dat die ook anders hadden kunnen zijn.










Het herkennen van frictie, hangt voor mij samen met digitale geletterdheid. Daarbij vormt digitale geletterdheid een spectrum, en is niet in één specifieke vaardigheid, die je wel of niet bezit, te vangen. Aan de ene kant bevinden zich dagelijkse handelingen: iets opzoeken, een bestand delen, een profiel aanmaken. Aan de andere kant liggen vaardigheden als code lezen, een website bouwen, een server beheren of begrijpen hoe data door een systeem beweegt.









Maar daar tussenin liggen veel vormen van kennis die niet altijd als technische expertise worden herkend. Weten hoe je een platform kritisch gebruikt. Kunnen inschatten welke informatie je achterlaat. Een interface kunnen lezen. Een tool aanpassen aan je eigen werkwijze. Of met anderen kunnen uitvinden hoe een omgeving in elkaar zit, en op welke verschillende manieren je ermee kan samenwerken.










Digitale geletterdheid is belangrijk, maar zorgt niet automatisch ook voor zeggenschap: je kunt precies begrijpen hoe een systeem werkt en toch geen controle hebben over de voorwaarden waaronder je het gebruikt.











Ik verklaar daarom vaak opzoek te zijn naar digital agency, een wat moeilijk een-op-een te vertalen begrip; maar binnen mijn praktijk strekt dit verder dan zelfstandig kunnen klikken of je eigen instellingen beheren. Digital agency omschrijft een zelfredzaamheid; het hebben van de mogelijkheid om digitale omgevingen te herkennen, erin te navigeren, en deze naar je hand te zetten en te zoeken naar andere plekken wanneer de omgeving waarin je zit niet bij je behoeften past.










Digital agency betekent ook kunnen herkennen wanneer je deze zeggenschap mist. Wanneer je alleen kunt kiezen uit opties die iemand anders heeft bepaald. Wanneer een platform je werk zichtbaar maakt maar ook afhankelijk maakt van zijn regels. Of wanneer je toegang hebt tot een tool, maar niet tot de kennis of ondersteuning die nodig is om er echt iets mee te doen. Digitale geletterdheid is daarmee de voorwaarde voor digital agency: zonder het vermogen om een omgeving te herkennen, te lezen en te doorgronden, blijft zeggenschap buiten bereik.




…

Binnen online omgevingen een hackers-mentaliteit een belangrijk gegeven. Hiermee doel ik vooral op de houding van nieuwsgierigheid en hergebruik: kijken hoe iets werkt, vragen stellen over de grenzen ervan, en middelen inzetten voor doelen waarvoor ze niet oorspronkelijk zijn ontworpen.  

• Dat kan heel eenvoudig beginnen. Een platform gebruiken als een gezamenlijk archief in plaats van als een etalage. [zoals bij een white spreadsheet website] Of het openbaar stellen van source materiaal, zodat anderen erop kunnen voortborduren [zoals bij de cyberfeminist index]. 
  

Voor zulke uitwisseling zijn digitale omgevingen nodig die niet uitsluitend zijn ingericht om bereik te vergroten, groei te stimuleren en voortdurende zichtbaarheid, zoals sociale media als Facebook en Instagram, te bewerkstelligen. In mijn praktijk beweeg ik daarom vaak naar plekken die ruimte geven aan verzamelen, associëren en samen leren.









[Are.na], is daar een voorbeeld van. Je kunt er beelden, teksten, links en andere materialen verzamelen in kanalen, en die kanalen met anderen delen of samen bewerken. Het werkt als een soort referentie platform voor artistieke praktijk waar je zowel tekst, links en visueel materiaal bij elkaar kunt brengen.             Dit maakt het bruikbaar voor onderzoek waarin verbanden zich langzaam ontwikkelen. Het platform is in principe gratis voor iedereen, en wordt door leden die daarvoor kiezen gefinancierd, en draait daardoor niet op advertenties of gepersonaliseerde aanbevelingen. Het is een algoritme-loos platform en vraagt dus van de gebruiker om actief rond te dwalen.








Het is natuurlijk niet zo dat één platform alle problemen oplost. Ook een onafhankelijk platform heeft een infrastructuur, kosten, regels en afhankelijkheden. Maar de manier waarop een tool is ingericht, maakt wel verschil. Een plek waar verzamelen en verbinden centraal staan, nodigt tot andere handelingen uit dan een plek die vooral is ontworpen om je aandacht vast te houden.








Doordat zo’n omgeving is ontworpen door mensen die het ook zelf gebruiken, is het ook zo dat de ontworpen tools en toepassingen die als extensie dienen helpen deze omgeving anders te ervaren. Zo kan [print.are.na], ideeën uit een verzameling samengestelde kanalen vertalen naar een ready-to-print vorm. Dit is vooral interessant omdat het laat zien dat digitale en fysieke publicatie geen tegengestelden hoeven te zijn. Een digitale curatie kan daardoor een andere materialiteit krijgen en een andere manier van lezen mogelijk maken, en vice versa.










Een ander voorbeeld is [HTML Review], een jaarlijks tijdschrift met literatuur die specifiek is gemaakt om op het web te bestaan. Hier wordt geëxperimenteerd met de vorm van het werk, waarbij het non-lineaire karakter van het internet bijdraagt aan de leesmogelijkheden binnen de browser. Zowel het schrijf proces als de leeservaring krijgt te maken met een browser-based interactie, middels beweging, beeld of geluid.




[Read.Quest] is een ander online magazine dat literair, visueel en kritisch werk publiceert en sciencefiction en fantasy gebruikt om naar politiek, cultuur en samenleving te kijken. Ook daar maakt de digitale publicatie deel uit van de manier waarop werk wordt gedeeld en gelezen. En vertoont deze esthetische indicatoren die vergelijkbaar zijn met gaming environments — zoals speelbare levels, username,  mede bezoekers, en een chatfunctie.  







Deze voorbeelden laten zien dat online publiceren meer kan zijn dan een tekst of beeld uploaden naar een bestaande social media tijdlijn. De materialiteit van het web kan een medium zijn waarmee je spelenderwijs verkent, en een omgeving waarin je leert open te staan voor experiment.

the poetic web

Dit brengt ons bij onze final destination;  the poetic web /ook wel handmade web genoemd/ :
       een constellatie van kleinere, uiteenlopende online plekken die niet noodzakelijk hetzelfde doel, dezelfde vorm of dezelfde schaal hebben, maar wel een nostalgisch verlangen naar een ‘vroeger’ internet delen.







Voor mij is dit geen strak afgebakende categorie; ik gebruik de term voor praktijken die ruimte maken voor andere tempo’s, andere vormen van publiceren en andere manieren om elkaar te vinden.








Sommige van die praktijken zijn technisch eenvoudig. Sommige zijn experimenteel. Sommige zijn door één persoon gemaakt; andere groeien uit een collectief. Wat ze met elkaar delen, is de mogelijkheid om een omgeving op maat te maken van een specifieke behoefte of gemeenschap.




[the internet phonebook] verzamelt deze initiatieven, en laat zien dat een persoonlijk gemaakte website kan een vreemd, kwetsbaar of heel precies idee dragen dat niet vanzelfsprekend in een commerciële platform-structuur past.          Een kleine webring kan bezoekers van de ene onafhankelijke website naar de andere leiden. Een digitaal archief kan materiaal bewaren dat anders moeilijk vindbaar zou zijn. Een gedeelde spreadsheet kan een community helpen om bronnen en vragen te verzamelen zonder dat alles meteen in een professionele publicatie hoeft te eindigen.










In mijn bijdrage voor de [Where My Girls At?] Interventie, in samenwerking met Hanka van der Voet, Library of Unruly Fashion Practices en de ArtEZ library, exploreer ik hoe verwijzen en doorverwijzen ook een sociale praktijk kan zijn, en neem daarbij een webring als streefvoorbeeld. Simpelweg gezegd is een webring een verzameling websites die in een kring aan elkaar zijn gelinkt, zodat je van de ene site naar de volgende kunt doorklikken.







Dat is technisch bescheiden, maar steekt sterk af tegen de hedendaagse ontdekkingsmechanismen waarmee mensen elkaar vinden. In plaats van alles — van kennis tot praktijken & mensen — op één platform te centreren, ontstaat er een route tussen verschillende plekken, en dus verschillende perspectieven. Door deel te nemen aan een webring maken deelnemers hun praktijk en/of profiel bewust vindbaar, en plaatsen ze elkaars werk in een context. Ik zie dit als een vorm van kennis circulatie. Niet één groot publiek dat je probeert te bereiken, maar een netwerk waarin mensen vooral elkaar aandacht geven en hun relaties onderhouden via hun persoonlijke websites.








Kleine online netwerken zijn waardevol zijn omdat de afstand tussen maken, onderhouden en gebruiken kleiner is. Je kunt het ‘menselijke’ van online omgevingen makkelijker ontrafelen, door te zien wie een plek heeft opgezet, waarom deze bestaat en wat voor werk er nodig is om haar draaiende te houden. Daardoor merk je ook sneller dat er onderhoud nodig is: technisch onderhoud, moderatie, hosting, documentatie, zorg voor deelnemers en soms ook geld. Het romantiseren van kleine initiatieven kan deze arbeid onzichtbaar maken. En kleinschaligheid garandeert niet vanzelfsprekend inclusiviteit of veiligheid.








Maar kleine initiatieven kunnen wel ruimte bieden om die voorwaarden bespreekbaar te maken. Je kunt samen beslissen wat een plek moet doen, wie haar onderhoudt, hoe nieuwe mensen kunnen deelnemen en wat er gebeurt als de oorspronkelijke maker ermee stopt. Een commons als gedeelde praktijk waarin mensen afspraken maken over toegang, gebruik en zorg.










Dat vraagt om digitale geletterdheid op meerdere niveaus. Niet alleen: kan ik deze tool gebruiken?Maar ook: wie beheert hem? Wie verricht het werk? Wat gebeurt er met de informatie die we eraan toevertrouwen? Hoe kunnen we onze bijdragen meenemen of bewaren? En hoe houden we de plek toegankelijk voor mensen met verschillende technische ervaring?






Een deel van die kennis leer je niet uit een handleiding, maar door mee te doen, en dus vindt het bevorderen van digitale geletterdheid juist daar plaats. Door iemand naast je te hebben, door samen iets te proberen. Door informele kennisuitwisseling, in de pauze, tijdens een workshop, in een gedeeld document, via een linkje dat iemand toestuurt, of doordat iemand even snel laat zien wat die zelf heeft ontdekt. Kennis krijgt pas echt beweging wanneer ze niet alleen wordt overgedragen, maar ook beantwoord, getest, aangepast en verder gedeeld.








Een ideale online omgeving beschrijf ik vaak het liefst als een collage. Je verzamelt fragmenten die oorspronkelijk niet voor elkaar bedoeld waren. Door ze naast elkaar te leggen, ontstaan nieuwe verbanden. Binnen deze kleinere digitale initiatieven gebeurt iets vergelijkbaars. Een link, afbeelding, tekstfragment, tool of gesprek reist van de ene context naar de andere. Onderweg verandert de betekenis ervan. De kennis zit dan niet alleen in de losse onderdelen, maar ook juist in de relaties die ontstaan.








Soms is daar een klein ‘breek’ moment voor nodig waarop de onderdelen van een systeem zichtbaar worden. Je klikt ergens en merkt dat een link niet meer werkt. Je ontdekt dat een afbeelding van een andere plek wordt geladen. Iemand legt uit dat een website niet “op het internet” zweeft, maar op een server staat die bestanden beschikbaar maakt. Zo’n ontdekking kan een soort world/collapse veroorzaken: iets dat eerst vanzelfsprekend leek, blijkt uit keuzes, arbeid en onderdelen te bestaan.









Dat inzicht maakt ons niet onmiddellijk tot webdevelopers of infrastructuurspecialisten; maar stelt ons in staat ons te kunnen afvragen waar we naar kijken als we een browser openen, en kritischer te kunnen kijken naar wie er precies baadt bij heeft.



 




In mijn ervaring ontstaan zulke vragen vaak in informele, sociale situaties en wanneer frictie of  fouten niet als mislukking worden behandeld, in een setting waar mensen hun kennis mogen delen zonder eerst te bewijzen dat ze expert zijn. 









Een kleine, handgemaakte online omgevingen laat vaak meer ruimte laat voor betrokkenheid en eigenaarschap. Je kunt een plek beter leren kennen, zien wie eraan bijdraagt en bedenken hoe je er zelf iets aan kunt toevoegen.









Ik denk vaak aan het verschil tussen een boswandeling en een route door de IKEA. In de IKEA krijg je een duidelijk parcours: je loopt langs de afdelingen en kiest tussen een paar bekende routes. Dat gestuurd meanderen kan efficiënt zijn. 








In een bos zijn er misschien al paden, maar er zijn ook openingen, omwegen en plekken waar je zelf moet besluiten waar je naartoe gaat. Niet iedereen zoekt altijd zo’n omweg. Maar het is waardevol dat die mogelijkheid bestaat.










De online omgevingen die ik interessant vind, laten mensen vaak zelf hun route bepalen. Je kunt een link volgen, een kanaal binnenlopen, iets opslaan, een onverwachte verwijzing tegenkomen, of besluiten om zelf een nieuwe plek te maken. Ze laten ruimte voor nieuwsgierigheid en voor relaties die niet vooraf volledig zijn gepland.









Als we na dit alles terug komen op digital agency, dan zou ik het als volgt (her)formuleren: digital agency is het vermogen om digitale omgevingen niet alleen te gebruiken, maar deze te leren lezen, er samen in te handelen en te herkennen waar andere mogelijkheden ontstaan. Dat vermogen groeit niet alleen door technische kennis. Het groeit ook door tijd, vertrouwen, toegang, uitwisseling en de ervaring dat je niet alles alleen hoeft uit te vinden.








En misschien is dat de kern van mijn voorkeur voor informele kennisuitwisseling in de digital commons. Niet alleen zenden wat we al weten, maar plekken maken waar kennis heen en weer kan bewegen. Waar je mag proberen, vragen, aanpassen of doorgeven. Waar de infrastructuur zichtbaar genoeg wordt om er zorg voor te dragen. En waar je, samen met anderen, kunt verbeelden hoe een digitale omgeving eruit zou kunnen zien als ze op onze behoeften was afgestemd. Zo bescheiden als dat klinkt, zorgt dit het bepalen van nieuwe routes. En wanneer we die routes met elkaar delen, ontstaat er misschien iets dat groter is dan de plek waar we begonnen: een netwerk van mogelijkheden.










We hoeven niet allemaal een eigen server te beheren of een website vanaf nul te bouwen. Soms begint agency met een simpele uitnodiging om ergens wat langer te blijven hangen, en rond te dwalen. zonder definitieve bestemming en zonder dat er iets te winnen valt.  

.